AB

Global Akademi

(Gümrük Mevzuatında Temel Tanım ve Kavramlar)

• Giriş

Dış Ticaret; Sürekli değişen mevzuatı, uluslararası düzenlemeleri ve uygulama farklılıkları nedeniyle uzmanlık gerektiren dinamik bir çalışma alanıdır. Bu nedenle güncel bilgiye erişim, doğru yorumlama ve süreç yönetimi büyük önem taşımaktadır.

Global Akademi; Dış ticaret profesyonelleri, yöneticiler ve dış ticaret kariyerinde kendisini geliştirmek isteyen adaylar ile öğrenciler için hazırlanmış kapsamlı bir bilgi platformudur. İthalattan ihracata, gümrük mevzuatından lojistik süreçlerine kadar birçok konuda hazırlanan eğitim sunumları; teorik bilgiyi uygulama deneyimiyle birleştirerek mesleki gelişime katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Alanında uzman ekipler tarafından hazırlanan bu içerikler, dış ticaret süreçlerini daha etkin yönetmek, operasyonel riskleri azaltmak ve sektörel gelişmeleri yakından takip etmek isteyen herkes için güvenilir bir başvuru kaynağı niteliğindedir.

Global Akademi; Bilgiye erişimi kolaylaştırırken dış ticaret alanında yetkin, donanımlı ve sektöre değer katan profesyoneller yetiştirmeyi hedeflemektedir.

Yasal Uyarı; Dış ticaret işlemleri, mevzuata tam uyum ve dikkat gerektiren süreçlerdir. Olası hata ve risklerin önüne geçebilmek adına, işlemlerinizde alanında uzman profesyonellerden destek almanızı tavsiye ederiz. Bu çalışma, AB Gümrük Müşavirliği ve Danışmanlık Anonim Şirketi uzmanları tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, içerik ve bilgileri genel niteliktedir. Mevzuatta meydana gelebilecek değişiklikler, uygulama farklılıkları veya bilginin kullanımından kaynaklanabilecek sonuçlar nedeniyle AB Gümrük Müşavirliği ve Danışmanlık Anonim Şirketi'nin herhangi bir hukuki veya mali sorumluluğu bulunmamaktadır.

• Türkiye Gümrük Bölgesi

Türkiye Gümrük Bölgesi; Türkiye Cumhuriyeti topraklarını, kara sularını, iç sularını ve hava sahasını kapsar. Gümrük Kanunu’nda kullanılan “Türkiye Gümrük Bölgesi” ve “Gümrük Bölgesi” ifadeleri, Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Bölgesi’ni belirtir. Serbest bölgelerin gümrük mevzuatı bakımından sahip olduğu özel statü, Türkiye’nin egemenlik sınırları dışında oldukları anlamına gelmez. Serbest bölgelerdeki eşyanın gümrük statüsü ve tabi tutulacağı işlemler, Gümrük Kanunu ile Serbest Bölgeler Kanunu kapsamında ayrıca değerlendirilir.

• Gümrük İdaresi

Gümrük idaresi; gümrük mevzuatında öngörülen işlemlerin kısmen veya tamamen yerine getirildiği, Ticaret Bakanlığının merkez veya taşra teşkilatı bünyesindeki hiyerarşik yönetim birimlerini ifade eder. Gümrük müdürlükleri, bölge müdürlükleri ve ilgili merkez teşkilatı birimleri, görev ve yetkileri çerçevesinde bu kapsamda değerlendirilir.

• Gümrüklü Saha

Gümrüklü saha; gümrük idaresinin denetim, kontrol, yetki ve sorumluluğu altında bulunan yerleri ifade eder. Kara, demir yolu ve hava gümrük kapıları, iç gümrükler ile fiziki olarak çevresinden ayrılmış veya gümrüklü saha kabul edilen diğer alanlar bu kapsamdadır. Deniz gümrük kapılarında ise liman sahasıyla birlikte ilgili liman düzenlemelerinde belirlenen demirleme alanları, deniz ve kıyı bölümleri de gümrüklü saha kapsamında değerlendirilebilir. Gümrüklü sahalarda eşyanın izinsiz alınması, değiştirilmesi, boşaltılması, yüklenmesi veya saha dışına çıkarılması ciddi idari ve cezai sonuçlara neden olabilir.

• Gümrük Gözetimi

Gümrük gözetimi; gümrük mevzuatına ve gerektiğinde gümrük gözetimi altındaki eşyaya uygulanacak diğer hükümlere uyulmasını sağlamak amacıyla gümrük idareleri tarafından genel olarak yürütülen işlemlerin tamamıdır. Gözetim, tek bir kontrol işlemiyle sınırlı değildir. Eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi’ne girişinden başlayarak rejimin usulüne uygun biçimde kapatılmasına veya eşyanın gümrük gözetiminden çıkmasına kadar devam edebilir.

• Gümrük Kontrolü

Gümrük kontrolü; eşyanın giriş, çıkış, transit, nakil ve nihai kullanımına ilişkin mevzuatın doğru uygulanmasını sağlamak amacıyla gerçekleştirilen somut denetim işlemleridir.

Başlıca gümrük kontrolleri şunlardır:

• • Eşyanın fiziki muayenesi
• • Beyanname bilgilerinin doğrulanması
• • Elektronik veya yazılı belgelerin kontrolü
• • Belgelerin varlığının ve gerçekliğinin araştırılması
• • Taşıma araçlarının denetlenmesi
• • Yolcu bagajı ile kişilerin yanlarında veya üzerlerinde taşıdığı eşyanın kontrolü
• • İşletmelerin muhasebe, stok ve ticari kayıtlarının incelenmesi
• • Numune alınması ve laboratuvar tahlili
• • Sonradan kontrol ve resmî araştırmalar

Gümrük gözetimi, daha geniş ve devamlı bir hukuki durumu; gümrük kontrolü ise bu gözetimin uygulanması için gerçekleştirilen belirli denetim faaliyetlerini ifade eder.

• Giriş Gümrük İdaresi

Giriş gümrük idaresi; eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi’ne getirildiği, risk analizine dayalı giriş kontrollerinin gerçekleştirildiği ve gerekli sevk işlemlerinin yapıldığı gümrük idaresidir. Bu idare, eşyanın kesin ithalat işlemlerinin tamamlandığı gümrük idaresi olmak zorunda değildir.

• İthalat Gümrük İdaresi

İthalat gümrük idaresi; Türkiye Gümrük Bölgesi’ne getirilen eşyanın, risk analizine dayalı kontroller de dâhil olmak üzere, gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulmasına ilişkin işlemlerin gerçekleştirildiği idaredir.

Serbest dolaşıma giriş, antrepo, geçici ithalat veya dahilde işleme gibi rejimlere ilişkin işlemler, yetki durumuna göre ithalat gümrük idaresinde yürütülebilir.

• İhracat Gümrük İdaresi

İhracat gümrük idaresi; Türkiye Gümrük Bölgesi’ni terk edecek eşyanın ihracat veya ilgili diğer rejim işlemlerinin yapıldığı gümrük idaresidir. İhracat beyannamesinin tescili, belge kontrolü, fiziki muayene ve ihracata ilişkin diğer yükümlülükler bu idarede yerine getirilebilir.

• Çıkış Gümrük İdaresi

Çıkış gümrük idaresi; eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi’ni fiilen terk etmeden önce sunulduğu ve çıkış işlemlerinin tamamlandığı gümrük idaresidir. İhracat gümrük idaresiyle çıkış gümrük idaresi aynı yer olabileceği gibi farklı idareler de olabilir. İhracat beyannamesinin açılması işlemin tamamlandığı anlamına gelmez; eşyanın gümrük bölgesinden fiilen çıkması ve çıkış kaydının sistemde doğrulanması gerekir.

• Kişi Kavramı

Gümrük mevzuatında “kişi” kavramı:

• • Gerçek kişileri,
• • Tüzel kişileri,

Tüzel kişiliği bulunmamakla birlikte yürürlükteki mevzuat uyarınca hukuki işlem yapabilen kişi ortaklıklarını ifade eder.

• Türkiye Gümrük Bölgesinde Yerleşik Kişi

Türkiye Gümrük Bölgesi’nde yerleşik kişi kavramı:

• • Türkiye’de yerleşim yeri bulunan gerçek kişileri,
• • Türkiye’de kayıtlı iş yeri, kanuni iş merkezi veya şubesi bulunan tüzel kişileri ve kişi ortaklıklarını kapsar.

Yerleşiklik şartı; temsil, izin, yetkilendirilmiş yükümlü statüsü ve bazı gümrük rejimlerinin uygulanması bakımından önem taşır.

• Gümrük Mevzuatında Karar

Karar; bağlayıcı tarife bilgisi ve bağlayıcı menşe bilgisi dâhil olmak üzere, gümrük idaresinin belirli bir konuda bir veya daha fazla kişi üzerinde hukuki sonuç meydana getiren idari tasarrufudur. Gümrük idaresi tarafından alınan kararların gerekçeli olması ve ilgilisine mevzuata uygun şekilde bildirilmesi gerekir. Kararın niteliğine göre Gümrük Kanunu’nun 242’nci maddesi kapsamında itiraz veya yargı yoluna başvurulabilir.

• Serbest Dolaşımda Bulunan Eşya

Serbest dolaşımda bulunan eşya genel olarak aşağıdaki grupları kapsar:

• • Tamamen Türkiye Gümrük Bölgesi’nde elde edilen ve bünyesinde üçüncü ülke girdisi bulunmayan eşya
• • Türkiye Gümrük Bölgesi dışından getirilerek serbest dolaşıma giriş rejimine tabi tutulan eşya
• • Serbest dolaşımda bulunan eşyadan Türkiye’de üretilen veya elde edilen ürünler
• • Şartlı muafiyet düzenlemelerine tabi eşyadan elde edilmekle birlikte, ilgili rejim hükümleri kapsamında özel ekonomik değer taşımadığı kabul edilen eşya

Bir eşyanın Türkiye’de bulunması, tek başına serbest dolaşımda olduğu anlamına gelmez. Antrepoda, transit rejiminde, geçici ithalat veya dahilde işleme rejimi kapsamında bulunan eşya Türkiye’de olsa dahi serbest dolaşımda olmayabilir.

• Serbest Dolaşımda Bulunmayan Eşya

Serbest dolaşımda bulunmayan eşya; serbest dolaşımda bulunan eşya tanımına girmeyen eşya ile transit hükümleri saklı kalmak üzere Türkiye Gümrük Bölgesi’ni fiilen terk eden eşyayı ifade eder. Serbest dolaşımda bulunmayan eşya, gümrük gözetimi altında tutulur ve mevzuata uygun bir gümrükçe onaylanmış işlem veya kullanıma tabi tutulması gerekir.

• Gümrük Statüsü

Gümrük statüsü, eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi’nde serbest dolaşımda bulunup bulunmadığı yönündeki hukuki durumudur. Eşyanın menşei ile gümrük statüsü farklı kavramlardır. Örneğin Çin menşeli bir eşya, ithalat işlemleri tamamlanıp serbest dolaşıma girdikten sonra yabancı menşeini korumakla birlikte serbest dolaşım statüsü kazanır.

• Gümrük Vergileri

Gümrük vergileri; ilgili mevzuat uyarınca eşyaya uygulanan ithalat veya ihracat vergilerinin tamamını ifade eder. Gümrük idareleri tarafından tahsil edilen her ödeme aynı hukuki niteliğe sahip değildir. Gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi, katma değer vergisi, özel tüketim vergisi, ek mali yükümlülük, fon ve benzeri mali unsurlar; ilgili mevzuattaki tanım ve uygulama koşullarına göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

• Gümrük Yükümlülüğü

Gümrük yükümlülüğü, yükümlünün kanunen ödenmesi gereken gümrük vergilerini ödeme zorunluluğudur. Gümrük yükümlülüğünü yerine getirmekle sorumlu kişiye “yükümlü” denir. Bir işlemde birden fazla kişinin yükümlü olması hâlinde, sorumluluğun kapsamı Gümrük Kanunu’nun ilgili hükümlerine göre belirlenir.

• İthalat Vergileri

İthalat vergileri: Eşyanın ithalinde alınan gümrük vergisi ile eş etkili vergileri ve mali yükleri, Tarım politikası veya işlenmiş tarım ürünlerine ilişkin özel düzenlemeler kapsamında ithalatta alınan vergileri ve diğer mali yükleri ifade eder. İthalat vergilerinin belirlenmesinde eşyanın GTİP’i, menşei, gümrük kıymeti, miktarı, kullanım amacı ve tabi olduğu ticaret politikası önlemleri birlikte değerlendirilir.

• İhracat Vergileri

İhracat vergileri: Eşyanın ihracında alınan gümrük vergisi ile eş etkili vergileri ve mali yükleri, Tarım politikası veya işlenmiş tarım ürünlerine ilişkin özel düzenlemeler kapsamında ihracatta alınan vergi ve mali yükleri ifade eder. İhracat işlemlerinin genel olarak vergiye tabi olmaması, belirli eşya veya işlemler bakımından ihracata bağlı mali yükümlülük bulunmayacağı anlamına gelmez.

• Eşyanın Gümrüğe Sunulması

Eşyanın gümrüğe sunulması; eşyanın gümrük idaresine veya gümrükçe belirlenen ya da uygun görülen başka bir yere getirilmesinin ardından, bu durumun mevzuatta öngörülen yöntemle gümrük idaresine bildirilmesidir. Eşyanın fiziken gümrüklü sahaya getirilmesi ile gümrüğe sunulması aynı aşamanın bağlantılı ancak farklı unsurlarıdır. Gümrüğe sunma işlemi, eşyanın getirildiğinin usulüne uygun biçimde bildirilmesini de gerektirir.

• Gümrükçe Onaylanmış İşlem veya Kullanım

Eşyanın gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulması aşağıdaki işlemlerden birini ifade eder:

• • Bir gümrük rejimine tabi tutulması
• • Bir serbest bölgeye alınması
• • Türkiye Gümrük Bölgesi dışına yeniden ihraç edilmesi
• • Gümrük gözetimi altında imha edilmesi
• • Gümrüğe terk edilmesi

İmha veya gümrüğe terk talebinde bulunulması, eşya sahibinin doğmuş vergi, ceza ve masraflardan her durumda kendiliğinden kurtulacağı anlamına gelmez.

• Gümrük Rejimi

Gümrük rejimi, eşyanın hangi amaçla ve hangi hukuki şartlarla işlem göreceğini belirleyen sistemdir. Gümrük Kanunu’nda sekiz gümrük rejimi bulunmaktadır:

• • Serbest dolaşıma giriş rejimi
• • Transit rejimi
• • Gümrük antrepo rejimi
• • Dahilde işleme rejimi
• • Gümrük kontrolü altında işleme rejimi
• • Geçici ithalat rejimi
• • Hariçte işleme rejimi
• • İhracat rejimi

Rejim seçimi; vergi, teminat, izin, süre, eşyanın kullanım amacı ve rejimin kapatılması bakımından farklı hukuki sonuçlar doğurur.

• Gümrük Beyanı

Gümrük beyanı, eşyanın belirli bir gümrük rejimine tabi tutulmasına yönelik talebin mevzuatta öngörülen usul ve esaslara göre gümrük idaresine bildirilmesidir. Beyan elektronik veri işleme tekniğiyle, yazılı, sözlü veya mevzuatta kabul edilen belirli bir tasarruf yoluyla yapılabilir.

• Beyan Sahibi

Beyan sahibi, kendi adına gümrük beyanında bulunan veya adına gümrük beyanında bulunulan kişidir.

• Gümrük işlemleri:

• • Kişinin kendisi veya doğrudan temsilcisi tarafından,
• • Dolaylı temsil yoluyla yetkili gümrük müşaviri tarafından

takip edilebilir.

Gümrük müşaviriyle çalışılması zorunlu değildir. Bununla birlikte gümrük işlemlerinin GTİP, menşe, kıymet, izin ve rejim bakımından teknik nitelik taşıması nedeniyle uzman desteği alınması önemlidir.

• Rejim Hak Sahibi

Rejim hak sahibi:

• • Kendi adına ve hesabına gümrük beyanında bulunan kişiyi,
• • Hesabına gümrük beyanında bulunulan kişiyi

Bir gümrük rejimine ilişkin hak ve yükümlülüklerin mevzuata uygun şekilde devredildiği kişiyi ifade eder. Rejim hak sahibi, eşyanın rejim şartlarına uygun kullanılmasından, sürelerin takip edilmesinden ve rejimin usulüne uygun kapatılmasından sorumludur.

• Asıl Sorumlu

Asıl sorumlu, transit rejiminde rejim hak sahibini ifade eder. Eşyanın öngörülen süre içinde, alınan ayniyet önlemlerine uygun olarak ve gerekli belgelerle birlikte varış gümrük idaresine sunulması temel yükümlülükleri arasındadır. Ortak Transit Rejimi kapsamında güncel uygulamada “rejim hak sahibi” ifadesi de kullanılmaktadır.

• İzin Hak Sahibi

İzin hak sahibi, gümrük mevzuatı kapsamında kendisine belirli bir izin verilen kişidir. İznin koşullarına uyulması, kayıtların tutulması, teminat ve süre yükümlülüklerinin yerine getirilmesi izin sahibinin sorumluluğundadır.

• Elleçleme

Elleçleme; gümrük gözetimi altındaki eşyanın asli nitelikleri değiştirilmeden gerçekleştirilen sınırlı işlemlerdir.

Bu işlemler arasında şunlar yer alabilir:

• • Eşyanın istiflenmesi veya yerinin değiştirilmesi
• • Büyük kaplardan küçük kaplara aktarılması
• • Ambalajların yenilenmesi veya onarılması
• • Havalandırma
• • Kalburlama
• • Ayırma veya karıştırma
• • Eşyanın korunmasına ya da satışa hazırlanmasına yönelik benzeri işlemler

Elleçleme, üretim veya esaslı işleme faaliyeti değildir. Yapılabilecek işlemler eşyanın tabi olduğu rejime ve gerekli gümrük iznine göre belirlenir.

• Gümrük İşlemlerinin Bitirilmesi

Gümrük Yönetmeliğine göre gümrük işlemlerinin bitirilmesi:

• • Eşyaya ilişkin vergilerin ödenmesini, kaldırılmasını veya teminata bağlanmasını,
• • Beyannamenin iptal edilmesini,
• • Eşyanın gümrüğe terk edilmesini,
• • Eşyanın imha edilmesini veya
• • Eşyanın müsadere edilmesini

ifade eder.

Gümrük işlemlerinin bitirilmesi ile eşyanın fiziken teslim alınması aynı kavram değildir. İşlemleri tamamlanan eşyanın ilgili depo veya antrepodan çıkarılması için ayrıca teslim ve çıkış işlemlerinin yerine getirilmesi gerekebilir.

• Eşyanın Teslimi

Eşyanın teslimi; tabi tutulduğu gümrük rejiminin amaçları doğrultusunda kullanılabilmesi için gümrük idaresi tarafından ilgilisine verilen hukuki izindir. Teslim kavramı yalnızca eşyanın fiziki olarak elden çıkarılmasını ifade etmez. Vergilerin ödenmesi veya teminata bağlanması, izinlerin tamamlanması ve gerekli kontrollerin sonuçlandırılması gerekir. Eşyanın teslimi, gümrük idaresinin sonradan kontrol veya ek tahakkuk yetkisini ortadan kaldırmaz.

• Gümrük İşlemlerinde Risk

Risk; Türkiye Gümrük Bölgesi ile diğer ülkeler arasında taşınan eşyanın giriş, çıkış, transit, nakil veya nihai kullanımına ilişkin olarak:

• • Ulusal veya uluslararası önlemlerin doğru uygulanmasını engelleyebilecek,
• • Ülkenin mali çıkarlarını tehlikeye düşürebilecek,
• • Güvenlik, kamu düzeni veya kamu sağlığına zarar verebilecek,
• • Çevre veya tüketiciler açısından tehdit oluşturabilecek
• • bir olayın meydana gelme ihtimalidir.

• Risk Analizi

Risk analizi, belirlenen risklerin meydana gelme olasılığı ile ortaya çıkarabileceği sonuçların büyüklüğünün mevcut veriler kullanılarak sistemli biçimde değerlendirilmesidir. Gümrük beyannamelerinin kontrol hatlarına yönlendirilmesi, fiziki muayene, belge kontrolü ve sonradan kontrol kararları risk analizi sonuçlarından etkilenebilir.

• Risk Yönetimi

Risk yönetimi; risklerin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve en düşük seviyeye indirilmesi için yürütülen bütün faaliyetleri kapsar.

Bu süreçte:

• • Ulusal ve uluslararası kaynaklardan veri toplanır,
• • Risk kriterleri oluşturulur,
• • Risk analizi ve değerlendirmesi yapılır,
• • Kontrol öncelikleri belirlenir,
• • Alınan önlemlerin sonuçları izlenir,
• • Risk profilleri düzenli olarak güncellenir.

Ani ve rastgele yapılan kontroller dışında gümrük kontrollerinin önemli bölümü elektronik risk analizi esas alınarak gerçekleştirilir.

• Ticaret Politikası Önlemleri

Ticaret politikası önlemleri; eşyanın ithalatı veya ihracatıyla ilgili olarak uygulanan tarife dışı düzenlemeleri ifade eder. Başlıca ticaret politikası önlemleri şunlardır:

• • Gözetim uygulamaları
• • Korunma önlemleri
• • Kota ve miktar kısıtlamaları
• • İthalat veya ihracat yasakları
• • Damping ve sübvansiyona karşı önlemler
• • Belirli ülke veya eşya gruplarına yönelik kısıtlamalar

Ticaret politikası önlemleri çoğunlukla eşyanın GTİP’i, menşei, sevk ülkesi, miktarı ve kullanım amacı esas alınarak uygulanır.

• Gümrüklenmiş Değer

Gümrüklenmiş değer, yalnızca 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nda değil, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 3’üncü maddesinde de tanımlanmıştır. Gümrüklenmiş değer:

• • İthal eşyası için, uluslararası kıymet kurallarına göre belirlenen CIF kıymet ile gümrük vergileri toplamını,
• • İhraç eşyası için, FOB kıymet ile gümrük vergileri toplamını

ifade eder.

Gümrüklenmiş değer ile gümrük kıymeti aynı kavram değildir. Gümrük kıymeti, advalorem vergilerin hesaplanmasında kullanılan kıymet unsurudur. Gümrüklenmiş değer CIF veya FOB kıymete ilgili gümrük vergilerinin eklenmesiyle belirlenen daha geniş bir değerdir. Bu kavram, başta 4458 sayılı Gümrük Kanunu ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamında uygulanan bazı idari ve adli yaptırımların hesaplanmasında önem taşır.

Bilgilendirme Notu; Bu içerik, AB Global Akademi kapsamında dış ticaret çalışanları, yöneticiler ve dış ticaret eğitimi alan öğrenciler için genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçerik, belirli bir ithalat işlemi bakımından bağlayıcı hukuki veya mali görüş niteliğinde değildir. Uygulama öncesinde eşyanın GTİP’i, menşei, kıymeti, gümrük statüsü, tabi tutulacağı rejim ve yürürlükteki özel düzenlemeler ayrıca kontrol edilmelidir.