AB

Global Akademi

(Tercihli ve Tercihli Olmayan Menşe Kuralları)

• Giriş

Dış Ticaret; Sürekli değişen mevzuatı, uluslararası düzenlemeleri ve uygulama farklılıkları nedeniyle uzmanlık gerektiren dinamik bir çalışma alanıdır. Bu nedenle güncel bilgiye erişim, doğru yorumlama ve süreç yönetimi büyük önem taşımaktadır.

Global Akademi; Dış ticaret profesyonelleri, yöneticiler ve dış ticaret kariyerinde kendisini geliştirmek isteyen adaylar ile öğrenciler için hazırlanmış kapsamlı bir bilgi platformudur. İthalattan ihracata, gümrük mevzuatından lojistik süreçlerine kadar birçok konuda hazırlanan eğitim sunumları; teorik bilgiyi uygulama deneyimiyle birleştirerek mesleki gelişime katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Alanında uzman ekipler tarafından hazırlanan bu içerikler, dış ticaret süreçlerini daha etkin yönetmek, operasyonel riskleri azaltmak ve sektörel gelişmeleri yakından takip etmek isteyen herkes için güvenilir bir başvuru kaynağı niteliğindedir.

Global Akademi; Bilgiye erişimi kolaylaştırırken dış ticaret alanında yetkin, donanımlı ve sektöre değer katan profesyoneller yetiştirmeyi hedeflemektedir.

Yasal Uyarı; Dış ticaret işlemleri, mevzuata tam uyum ve dikkat gerektiren süreçlerdir. Olası hata ve risklerin önüne geçebilmek adına, işlemlerinizde alanında uzman profesyonellerden destek almanızı tavsiye ederiz. Bu çalışma, AB Gümrük Müşavirliği ve Danışmanlık Anonim Şirketi uzmanları tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, içerik ve bilgileri genel niteliktedir. Mevzuatta meydana gelebilecek değişiklikler, uygulama farklılıkları veya bilginin kullanımından kaynaklanabilecek sonuçlar nedeniyle AB Gümrük Müşavirliği ve Danışmanlık Anonim Şirketi'nin herhangi bir hukuki veya mali sorumluluğu bulunmamaktadır.

• Tercihli ve Tercihli Olmayan Menşe Kuralları

Eşyanın menşei, bir ürünün ekonomik bakımdan hangi ülkeye ait olduğunu gösterir. Başka bir ifadeyle menşe; eşyanın üretildiği, elde edildiği veya yürürlükteki kurallara göre yeterli işçilik ya da işlem gördüğü ülkeyi ifade eder. Menşe bilgisi yalnızca eşyanın üretim yerini belirlemek için kullanılmaz. İthalatta uygulanacak gümrük vergilerinin, ilave gümrük vergilerinin, ek mali yükümlülüklerin ve ticaret politikası önlemlerinin tespitinde de belirleyici rol oynar. Gözetim, korunma önlemleri, kota, miktar kısıtlamaları, dampinge karşı vergi ve telafi edici vergi gibi uygulamalar eşyanın menşeine göre farklılaşabilir. Menşe ayrıca dış ticaret istatistiklerinin doğru oluşturulması açısından önem taşır.

Menşe Konusunda Kullanılan Temel Kısaltmalar

• • AB: Avrupa Birliği
• • AKÇT: Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu
• • BBMK: Batı Balkan Menşe Kümülasyonu
• • DGÖ: Dünya Gümrük Örgütü
• • DTÖ: Dünya Ticaret Örgütü
• • EFTA: Avrupa Serbest Ticaret Birliği
• • GATT: Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması
• • GB: Gümrük Birliği
• • GTS: Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi
• • PAAMK/PEM: Pan-Avrupa-Akdeniz Menşe Kümülasyon Sistemi
• • PAMK: Pan-Avrupa Menşe Kümülasyon Sistemi
• • STA: Serbest Ticaret Anlaşması

En Az Gelişmiş Ülkeler, Gelişme Yolundaki Ülkeler ve diğer ülke grupları bakımından geçerli sınıflandırmalar, yıllık ithalat rejimi düzenlemeleri çerçevesinde değişebileceğinden işlem tarihinde yürürlükte bulunan ülke listeleri ayrıca kontrol edilmelidir.

• En Çok Kayrılan Ülke Kuralı ve Tercihli Ticaret

Dünya Ticaret Örgütü sisteminin temel ilkelerinden biri, üye ülkeler arasında ayrımcı tarife uygulamalarının önlenmesidir. Bir DTÖ üyesine tanınan gümrük avantajının kural olarak diğer üyelere de uygulanması gerekir. Bununla birlikte serbest ticaret anlaşmaları, gümrük birlikleri ve gelişmekte olan ülkelere tanınan tek taraflı tercih sistemleri gibi uygulamalar, DTÖ kuralları çerçevesinde farklı tarife düzenlemelerine imkân verebilir. Bu nedenle bir eşyanın ithalatında yalnızca GTİP ve kıymet değil; menşe ülke, sevk ülkesi, uygulanacak anlaşma ve ibraz edilen menşe ispat belgesi de birlikte değerlendirilmelidir.

• Menşe Kuralları Kaça Ayrılır

Eşyanın menşeinin belirlenmesinde iki temel sistem uygulanır:

• • Tercihli olmayan menşe kuralları
• • Tercihli menşe kuralları

Bu iki sistem farklı amaçlara hizmet eder. Bir eşyanın tercihli olmayan menşei ile bir serbest ticaret anlaşmasına göre kazandığı tercihli menşei her zaman aynı sonucu doğurmayabilir.

• Tercihli Olmayan Menşe Nedir

Tercihli olmayan menşe, eşyanın herhangi bir indirimli tarife uygulamasından yararlanıp yararlanmadığından bağımsız olarak ekonomik milliyetinin belirlenmesini sağlar.

Bu Kurallar Özellikle Aşağıdaki İşlemlerde Önem Taşır:

• • Dampinge karşı vergi ve telafi edici vergi uygulamaları
• • İlave gümrük vergileri ve ek mali yükümlülükler
• • Gözetim ve korunma önlemleri
• • Kota ve miktar kısıtlamaları
• • İthalat veya ihracat yasakları
• • Menşe esaslı ticaret politikası önlemleri
• • Dış ticaret istatistiklerinin oluşturulması

Tercihli olmayan menşe kurallarının temel hukuki dayanağını 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 17 ila 22’nci maddeleri ile Gümrük Yönetmeliği’nin 29 ila 42’nci maddeleri oluşturur.

• Tümüyle Bir Ülkede Elde Edilen Eşya

Bir ülkede bütünüyle elde edilen veya üretilen eşya, kural olarak o ülke menşeli kabul edilir.

Bu Kapsama Başlıca Şu Ürünler Girer:

• • Ülkede çıkarılan madencilik ürünleri
• • Ülkede hasat edilen bitkisel ürünler
• • Ülkede doğan ve yetiştirilen canlı hayvanlar
• • Bu hayvanlardan elde edilen ürünler
• • Ülkede gerçekleştirilen avcılık ve balıkçılık faaliyetlerinden elde edilen ürünler
• • Mevzuatta belirtilen şartlarla karasuları dışındaki denizlerden elde edilen ürünler
• • Üretim faaliyetlerinden veya kullanımdan doğan atık ve hurdalar
• • Yalnızca bu ürünlerden üretilen eşya

Deniz ürünleri, fabrika gemilerinde elde edilen ürünler ve deniz yatağından çıkarılan kaynaklar bakımından geminin kaydı, bayrağı, mülkiyeti ve işletilmesine ilişkin özel koşullar ayrıca değerlendirilir.

• Birden Fazla Ülkede Üretilen Eşyanın Menşei

Üretim sürecine birden fazla ülkenin katılması durumunda eşyanın menşei, son esaslı işçilik veya işlemin gerçekleştirildiği ülkeye göre belirlenir.

Gümrük Kanunu’nun 19’uncu Maddesi Uyarınca Eşyanın Menşe Kazanabilmesi İçin İşlemin:

• • Yeni bir ürün meydana getirmesi veya üretimin önemli bir aşamasını oluşturması,
• • Ekonomik yönden haklı bir amaca dayanması,
• • Bu işlem için gerekli donanıma sahip bir işletmede gerçekleştirilmesi,
• • Son esaslı işçilik veya işlem niteliği taşıması

gerekir.

Yalnızca ambalajlama, etiketleme veya basit montaj yapılmış olması, tek başına eşyanın menşe kazanması için yeterli değildir.

• Tekstil Ürünlerinde Menşe Tespiti

Türk Gümrük Tarife Cetveli’nin 50 ila 63’üncü fasıllarında sınıflandırılan tekstil ürünlerinin tercihli olmayan menşei belirlenirken Gümrük Yönetmeliği’nin ilgili eklerinde bulunan özel üretim kuralları esas alınır.

Bu Kurallar Ürüne Göre Değişebilir Ve Aşağıdaki Ölçütlerden Birini Veya Birkaçını İçerebilir:

• • Belirli bir üretim aşamasının gerçekleştirilmesi
• • Tarife pozisyonunda değişiklik meydana gelmesi
• • Menşeli olmayan girdilerin değerinin belirli bir oranı aşmaması
• • Belirli hammaddelerden üretim yapılması
• • Tekstil Dışındaki Ürünlerde Menşe Tespiti

Tekstil dışındaki eşya için Gümrük Yönetmeliği’nin ilgili liste kuralları incelenir. Ürün listede bulunuyorsa belirtilen özel menşe koşulu uygulanır. Listede özel bir kural bulunmaması hâlinde Gümrük Kanunu’nun 19’uncu maddesindeki son esaslı, ekonomik yönden haklı ve önemli işçilik veya işlem ölçütü dikkate alınır. Dolayısıyla yalnızca GTİP değişikliği meydana gelmesi, her ürün bakımından otomatik olarak menşe kazanıldığı anlamına gelmez.

• Menşe Kazandırmayan İşlemler

Aşağıdaki basit işlemler, tek başına veya birlikte uygulanmaları hâlinde genel olarak

Eşyanın Menşe Kazanmasını Sağlamaz:

• • Taşıma ve depolama sırasında eşyanın korunmasına yönelik işlemler
• • Havalandırma, kurutma, ayıklama ve sınıflandırma
• • Basit yıkama, temizleme veya kesme
• • Ambalajların değiştirilmesi veya birleştirilmesi
• • Torbalama, şişeleme, kutulama ve benzeri basit ambalajlama işlemleri
• • Eşya veya ambalaj üzerine marka ve etiket konulması
• • Parçaların basit biçimde birleştirilmesi
• • Tamamlanmış ürün oluşturacak nitelikte olmayan basit montaj işlemleri

Bir işlemin yalnızca yürürlükteki menşe kurallarını aşmak amacıyla yapıldığının anlaşılması durumunda da eşyanın o ülkede menşe kazandığı kabul edilmez.

• Menşe Ülkesi ile Geldiği Ülke Arasındaki Fark

Eşyanın menşe ülkesi ile sevk veya çıkış ülkesi aynı kavram değildir. Eşyanın menşe ülkesi üretildiği, elde edildiği veya yeterli işçilik ve işlem sonucunda menşe kazandığı ülkedir. Geldiği ülke ise eşyanın Türkiye’ye gönderildiği ya da son taşıma aracına yüklendiği ülkeyi ifade eder. Bir eşyanın üçüncü ülkede antrepoya alınması, taşıma aracının değiştirilmesi veya transit geçişe konu edilmesi, tek başına menşeini değiştirmez. Bununla birlikte tercihli ticarette doğrudan nakliye veya değiştirmeme koşullarına uyulmaması, eşyanın tercihli tarifeden yararlanmasını engelleyebilir.

• Menşe Şahadetnamesi Nedir

Menşe şahadetnamesi, eşyanın tercihli olmayan menşeini gösteren belgedir. Bu belge, aksi açıkça düzenlenmedikçe eşyanın indirimli gümrük vergisinden yararlanmasını sağlamaz.

Menşe Şahadetnamesinde Genel Olarak Şu Bilgiler Bulunur:

• • Göndericinin unvanı ve adresi
• • Alıcının unvanı ve adresi
• • Eşyanın açık ticari tanımı
• • Kapların sayı, cins, marka ve numaraları
• • Brüt ve gerektiğinde net ağırlık
• • Eşyanın menşe ülkesi
• • Belgeyi düzenleyen veya onaylayan yetkili kuruluşun tasdiki
• • Belgedeki eşya tanımı, GTİP, miktar, fatura, taşıma belgesi ve gümrük beyannamesi bilgilerinin birbiriyle uyumlu olması gerekir.

• Menşe Şahadetnamesi Hangi Durumlarda Aranır

İhracatta menşe şahadetnamesi her işlem için zorunlu değildir. İthalatçı ülkenin mevzuatı veya alıcının talebi doğrultusunda düzenlenebilir. İthalatta ise menşe esaslı ticaret politikası önlemleri, ilave gümrük vergisi veya ek mali yükümlülük bulunan durumlarda, söz konusu önlemin uygulanmaması için eşyanın önleme tabi ülke menşeli olmadığının kanıtlanması gerekebilir. Bu durumda yetkili makamlarca düzenlenmiş menşe şahadetnamesi aranır. Önceki uygulamalarda yer alan sabit kıymet eşiklerinin güncel ve genel bir istisna gibi kullanılması doğru değildir. Belge gerekliliği; eşyanın GTİP’i, menşei, tabi olduğu ticaret politikası önlemi ve işlem tarihinde yürürlükte bulunan Gümrük Yönetmeliği hükümleri üzerinden değerlendirilmelidir.

• Tercihli Menşe Nedir

Tercihli menşe, Türkiye’nin bir ülke veya ülke grubuyla yaptığı anlaşma ya da tek taraflı olarak tanıdığı tercih sistemi kapsamında eşyanın indirimli veya sıfır gümrük vergisinden yararlanmasını sağlayan menşe statüsüdür.

Tercihli Menşe Kuralları Başlıca Şu Düzenlemeler Kapsamında Uygulanır:

• • Serbest ticaret anlaşmaları
• • Türkiye–AB tarım ürünleri ticareti
• • Türkiye–AB AKÇT ürünleri ticareti
• • Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi
• • Pan-Avrupa-Akdeniz menşe kümülasyonu düzenlemeleri

Her anlaşmanın ürün kapsamı, liste kuralları, tolerans oranları, kümülasyon imkânları ve menşe ispat yöntemleri farklı olabilir. Bu nedenle bütün STA işlemlerinde tek tip menşe kuralı veya tek bir belge kullanılmaz.

• Tercihli Menşe İspat Belgeleri

Uygulanacak anlaşmaya göre aşağıdaki belgelerden biri kullanılabilir:

• • EUR.1 Dolaşım Sertifikası
• • EUR-MED Dolaşım Sertifikası
• • Fatura beyanı
• • Menşe beyanı
• • Menşe bildirimi
• • Onaylanmış ihracatçı tarafından düzenlenen beyan
• • Form A Menşe Belgesi
• • Tedarikçi beyanı

Fatura beyanı bakımından genel uygulamada toplam kıymeti 6.000 avroyu aşmayan menşeli ürünler için herhangi bir ihracatçı beyan düzenleyebilir. Bu tutarın üzerindeki gönderilerde ise ilgili anlaşmada belirtilen yetkilendirme koşullarının karşılanması gerekir. Bununla birlikte belge türü ve kıymet sınırı mutlaka ilgili anlaşma metninden kontrol edilmelidir.

• A.TR Dolaşım Belgesi Menşe Belgesi midir

A.TR Dolaşım Belgesi, eşyanın menşeini değil Türkiye veya Avrupa Birliği’nde serbest dolaşımda bulunduğunu gösterir. Bu nedenle A.TR bir menşe ispat belgesi değildir. Türkiye–AB Gümrük Birliği kapsamındaki sanayi ürünleri ile belirli işlenmiş tarım ürünlerinde serbest dolaşım esasına dayanılır. Temel tarım ürünleri ve AKÇT kapsamındaki ürünlerde ise ilgili tercihli menşe düzenlemeleri ve menşe ispat belgeleri uygulanır. Bir eşyanın A.TR eşliğinde gelmesi, menşe esaslı ticaret politikası önlemlerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Eşya ilave gümrük vergisi, dampinge karşı vergi, gözetim veya başka bir menşe esaslı önleme tabi ise ayrıca menşe belgesi talep edilebilir.

• Türkiye’nin Yürürlükteki Serbest Ticaret Anlaşmaları

2026 itibarıyla Ticaret Bakanlığının güncel listesinde EFTA ile birlikte şu STA tarafları yer almaktadır: EFTA, Kuzey Makedonya, Bosna-Hersek, Filistin, Tunus, Fas, Mısır, Arnavutluk, Gürcistan, Karadağ, Sırbistan, Şili, Morityus, Güney Kore, Malezya, Moldova, Faroe Adaları, Singapur, Kosova, Venezuela, Birleşik Krallık, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar. Katar ile Ticaret ve Ekonomik Ortaklık Anlaşması 1 Ağustos 2025 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Lübnan, Sudan ve Ukrayna ile imzalanan anlaşmalar ise gerekli iç onay süreçleri tamamlanmadan yürürlükteki STA’lar gibi değerlendirilmemelidir. Güncel durum işlem öncesinde Ticaret Bakanlığı Yürürlükteki STA Listesi üzerinden kontrol edilmelidir.

• Menşe Kümülasyonu Nedir

Menşe kümülasyonu, anlaşmaya taraf ülkelerden birinde menşeli olan girdilerin belirli şartlarla diğer taraf ülkede gerçekleştirilen üretimde menşeli girdi olarak kullanılmasına imkân verir.

Başlıca kümülasyon türleri şunlardır:

• İkili Kümülasyon:

İki anlaşma tarafı arasında uygulanır.

• Çapraz veya Diyagonal Kümülasyon:

Aynı menşe kuralları ağına dâhil üç veya daha fazla ülke arasında uygulanır.

• Tam Kümülasyon:

Taraf ülkelerde gerçekleştirilen işçilik ve işlemlerin birlikte dikkate alınmasına imkân verir.

Kümülasyon uygulanabilmesi için ülkeler arasında yalnızca bir ticaret anlaşmasının bulunması yeterli değildir. İlgili ülke çiftlerinin aynı menşe kurallarını uygulaması ve kümülasyon bağlantısının yürürlükte olması gerekir.

• Pan-Avrupa-Akdeniz Menşe Kuralları

Pan-Avrupa-Akdeniz Tercihli Menşe Kurallarına Dair Bölgesel Konvansiyon’un revize kurallarına ilişkin yeni yönetmelik, 20 Aralık 2025 tarihli ve 33113 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Revize kuralların ülke ve anlaşma bazındaki uygulanması 2026 yılında kademeli olarak genişletilmiştir. Türkiye’nin PEM kapsamındaki 16 tercihli düzenlemesinden 15’i bakımından revize kurallara geçiş süreci tamamlanmıştır. Bu düzenlemeler; AB tarım, AKÇT, EFTA, Faroe Adaları, Filistin, Fas, Bosna-Hersek, Kosova, Kuzey Makedonya, Karadağ, Gürcistan, Sırbistan, Moldova, Mısır ve Arnavutluk işlemlerini kapsamaktadır. Tunus ile revize kurallara geçiş çalışmaları ise bu tarih itibarıyla devam etmektedir.

Çapraz kümülasyon uygulanırken matrisin ilgili kesişimlerinde aynı kural setinin bulunması gerekir. Eski, revize veya geçiş kurallarını gösteren “C”, “R” ve “R/T” kayıtları kontrol edilmeden kümülasyon uygulanmamalıdır. Revize PEM kuralları kapsamında kümülasyon kullanıldığında menşe ispat belgesine, ilgili düzenlemenin öngördüğü durumlarda İngilizce olarak “CUMULATION APPLIED WITH (…)” ibaresinin yazılması gerekir. EUR.1 kullanılması hâlinde bu bilgi belgenin 7 numaralı kutusunda gösterilir. Bazı ülkeler için istisna uygulanabildiğinden güncel Bakanlık duyurusu ayrıca incelenmelidir.

• Doğrudan Nakliye ve Değiştirmeme Kuralı

Tercihli ticarete konu eşyanın üçüncü ülkeler üzerinden taşınması, her durumda tercih hakkının kaybedilmesi anlamına gelmez. Eşya üçüncü ülkede gümrük gözetimi altında kalmış, serbest dolaşıma girmemiş ve boşaltma, yeniden yükleme veya korunmasına yönelik işlemler dışında başka bir işleme tabi tutulmamışsa tercihli menşe hakkı korunabilir. Ancak bazı anlaşmalarda “doğrudan nakliye”, bazılarında ise “değiştirmeme” kuralı kullanılmaktadır. Aranan belgeler de anlaşmaya göre farklılaşabilir. Bu nedenle taşıma güzergâhı ve transit ülke belgeleri ilgili menşe protokolü üzerinden değerlendirilmelidir.

• Menşe Belgelerinin Sonradan Kontrolü

Gümrük idaresi, ibraz edilen menşe belgesinin gerçekliği veya eşyanın menşe statüsü hakkında şüphe duyarsa belgeyi sonradan kontrole gönderebilir.

Kontrol Sürecinde:

• • Üretimde kullanılan girdiler,
• • Tedarikçi beyanları,
• • Maliyet ve üretim kayıtları,
• • Fatura ve taşıma belgeleri,
• • Uygulanan liste kuralı,
• • Doğrudan nakliye veya değiştirmeme şartı,
• • Belgeyi düzenleyenin yetkisi

incelenebilir.

Menşe belgesinin geçersiz olduğunun veya eşyanın gerekli menşe koşullarını taşımadığının belirlenmesi hâlinde eksik alınan vergiler tahsil edilebilir; olayın niteliğine göre faiz ve idari para cezası uygulanabilir.

• Menşe Kontrolünde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bir dış ticaret işleminde tercihli tarife uygulanmadan önce şu kontroller yapılmalıdır:

• • Eşyanın GTİP’i doğru belirlenmelidir.
• • Eşyanın üretim süreci ve kullanılan girdilerin menşei incelenmelidir.
• • İlgili ülkeyle yürürlükte bir tercihli ticaret anlaşması bulunmalıdır.
• • Ürün anlaşmanın taviz kapsamına girmelidir.
• • Ürüne özel menşe kuralı karşılanmalıdır.
• • Kullanılacak menşe ispat belgesi anlaşmaya uygun olmalıdır.
• • Belgedeki eşya, miktar, kıymet ve taraf bilgileri diğer ticari belgelerle uyumlu olmalıdır.
• • Kümülasyon uygulanıyorsa güncel PEM matrisi kontrol edilmelidir.
• • Transit taşımada doğrudan nakliye veya değiştirmeme şartı sağlanmalıdır.
• • Üretim ve tedarik kayıtları sonradan kontrol amacıyla muhafaza edilmelidir.

Bilgilendirme Notu; Bu içerik, AB Global Akademi kapsamında dış ticaret çalışanları, yöneticiler ve dış ticaret eğitimi alan öğrenciler için genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçerik, belirli bir ithalat işlemi bakımından bağlayıcı hukuki veya mali görüş niteliğinde değildir. Menşe kuralları; eşyanın GTİP’ine, üretim sürecine, ticaret yapılan ülkeye ve işlem tarihinde yürürlükte bulunan anlaşmaya göre değişebilir. İşlem öncesinde güncel mevzuat, menşe protokolü, taviz listesi ve Ticaret Bakanlığı duyuruları ayrıca kontrol edilmelidir.