AB

Global Akademi

(Transit Rejimi)

• Giriş

Dış Ticaret; Sürekli değişen mevzuatı, uluslararası düzenlemeleri ve uygulama farklılıkları nedeniyle uzmanlık gerektiren dinamik bir çalışma alanıdır. Bu nedenle güncel bilgiye erişim, doğru yorumlama ve süreç yönetimi büyük önem taşımaktadır.

Global Akademi; Dış ticaret profesyonelleri, yöneticiler ve dış ticaret kariyerinde kendisini geliştirmek isteyen adaylar ile öğrenciler için hazırlanmış kapsamlı bir bilgi platformudur. İthalattan ihracata, gümrük mevzuatından lojistik süreçlerine kadar birçok konuda hazırlanan eğitim sunumları; teorik bilgiyi uygulama deneyimiyle birleştirerek mesleki gelişime katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Alanında uzman ekipler tarafından hazırlanan bu içerikler, dış ticaret süreçlerini daha etkin yönetmek, operasyonel riskleri azaltmak ve sektörel gelişmeleri yakından takip etmek isteyen herkes için güvenilir bir başvuru kaynağı niteliğindedir.

Global Akademi; Bilgiye erişimi kolaylaştırırken dış ticaret alanında yetkin, donanımlı ve sektöre değer katan profesyoneller yetiştirmeyi hedeflemektedir.

Yasal Uyarı; Dış ticaret işlemleri, mevzuata tam uyum ve dikkat gerektiren süreçlerdir. Olası hata ve risklerin önüne geçebilmek adına, işlemlerinizde alanında uzman profesyonellerden destek almanızı tavsiye ederiz. Bu çalışma, AB Gümrük Müşavirliği ve Danışmanlık Anonim Şirketi uzmanları tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, içerik ve bilgileri genel niteliktedir. Mevzuatta meydana gelebilecek değişiklikler, uygulama farklılıkları veya bilginin kullanımından kaynaklanabilecek sonuçlar nedeniyle AB Gümrük Müşavirliği ve Danışmanlık Anonim Şirketi'nin herhangi bir hukuki veya mali sorumluluğu bulunmamaktadır.

• Transit Rejimi Nedir?

Transit rejimi; serbest dolaşımda bulunmayan ve ithalat vergileri ile ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmamış eşyanın veya ihracata ilişkin gümrük işlemleri tamamlanmış eşyanın, gümrük gözetimi altında Türkiye Gümrük Bölgesi içindeki bir noktadan başka bir noktaya taşınmasını sağlayan gümrük rejimidir.

Bu rejimde eşya, transit taşıma süresince serbest dolaşıma girmez. Bu nedenle ithalat vergileri geçici olarak tahsil edilmez; ancak doğabilecek gümrük yükümlülüğü kural olarak teminat altına alınır. Eşyanın belirlenen güzergâh ve süre içinde, alınan ayniyet önlemleri korunarak varış gümrük idaresine sunulması gerekir.

Transit rejimi, dış ticaret ve uluslararası lojistik faaliyetlerinde eşyanın sınır kapıları, limanlar, havalimanları, antrepolar, serbest bölgeler ve iç gümrük idareleri arasında kontrollü biçimde taşınmasına imkân verir.

• Transit Rejiminin Güncel Hukuki Dayanağı

Türkiye’de transit rejiminin başlıca hukuki kaynakları şunlardır:

• • 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 84 ila 92’nci maddeleri
• • Gümrük Yönetmeliği’nin 212 ila 244’üncü maddeleri
• • Ortak Transit Rejimine İlişkin Sözleşme
• • 1975 tarihli TIR Sözleşmesi
• • Geçici İthalat Sözleşmesi ve transit belgesi olarak kullanılan ATA Karnesine ilişkin hükümler
• • NATO–SOFA kapsamındaki Form 302 düzenlemeleri
• • Gümrük Genel Tebliği (Transit Rejimi) (Seri No: 4) ve bu Tebliğde değişiklik yapan düzenlemeler
• • Transit işleminin türüne göre ulusal mevzuatın yanında ilgili uluslararası sözleşme hükümleri de uygulanır.

• Transit Rejimi Kapsamında Hangi Taşımalar Yapılabilir?

Gümrük idareleri, transit rejimine alınan eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi içinde aşağıdaki yönlerde taşınmasına izin verebilir:

• • Yabancı bir ülkeden başka bir yabancı ülkeye
• • Yabancı bir ülkeden Türkiye’ye
• • Türkiye’den yabancı bir ülkeye
• • Bir iç gümrük idaresinden başka bir iç gümrük idaresine

Eşyanın Türkiye’ye kesin olarak ithal edilecek olması veya Türkiye’den ihraç edilmesi, taşımanın transit rejimi altında yürütülmesine engel değildir. Önemli olan, eşyanın hareket ve varış noktaları arasındaki sevkin gümrük gözetimi altında gerçekleştirilmesidir.

• Ulusal Transit ve Ortak Transit Rejimi Arasındaki Fark Nedir?

Ulusal Transit Rejimi

Ulusal transit, Türkiye Gümrük Bölgesi içinde başlayıp yine Türkiye Gümrük Bölgesi içinde sona eren transit işlemidir. Örneğin bir sınır kapısında transit rejimine alınan eşyanın iç gümrük idaresine veya bir liman gümrüğünden başka bir iç gümrüğe sevki bu kapsamda değerlendirilebilir.

Ortak Transit Rejimi

Ortak transit rejimi, Ortak Transit Sözleşmesine taraf ülkeler arasında eşyanın tek bir transit işlemi kapsamında taşınmasını sağlar. İşlemler elektronik olarak Yeni Bilgisayarlı Transit Sistemi üzerinden yürütülür.

Türkiye’de NCTS Faz 5, 17 Kasım 2024 tarihinde devreye alınmıştır. Avrupa Komisyonunca belirlenen geçiş döneminin sona ermesiyle sistem, 21 Ocak 2025 tarihi itibarıyla tüm özellikleriyle uygulanmaya başlanmıştır. Bu nedenle güncel ulusal ve ortak transit beyanlarında NCTS Faz 5 veri yapısı ve mesajları esas alınır.

• NCTS Nedir?

NCTS, ulusal ve ortak transit işlemlerinin elektronik ortamda beyan edilmesini, takip edilmesini ve sonuçlandırılmasını sağlayan Yeni Bilgisayarlı Transit Sistemidir.

NCTS Üzerinden Başlıca Şu İşlemler Yürütülür:

• • Transit beyanının elektronik olarak hazırlanması ve sunulması
• • Teminat bilgilerinin kontrol edilmesi
• • Hareket, transit ve varış idareleri arasında elektronik mesajlaşma
• • Eşyanın serbest bırakılması ve transit refakat belgesinin oluşturulması
• • Varış bildirimi ile kontrol sonucunun iletilmesi
• • Transit işleminin sonlandırılması ve rejimin ibra edilmesi
• • Kâğıt usul, elektronik sistemin kullanılamadığı ve mevzuatta öngörülen özel durumlarla sınırlıdır.

• Transit Rejiminde Hangi Belgeler Kullanılır?

Transit beyanı, kural olarak NCTS üzerinden elektronik ortamda yapılır. Eşyanın ve taşımanın niteliğine göre aşağıdaki belgeler transit beyanı veya transit belgesi olarak kullanılabilir:

Transit Refakat Belgesi; NCTS üzerinden tescil edilen ulusal ve ortak transit işlemlerinde, eşyanın serbest bırakılmasından sonra taşımaya eşlik eder.

TIR Karnesi; TIR Sözleşmesi kapsamındaki uluslararası taşımalarda kullanılır.

ATA Karnesi; Geçici İthalat Sözleşmesi kapsamında transit belgesi olarak kullanılabildiği hâllerde geçerlidir.

Form 302; NATO–SOFA kapsamındaki eşyanın transitinde kullanılır.

CIM Taşıma Belgesi; İzin verilen basitleştirilmiş demiryolu taşımalarında kullanılabilir.

Manifesto; Mevzuatta öngörülen basitleştirilmiş denizyolu ve havayolu taşımalarında kullanılabilir.

Sözlü Beyan Formu; Gümrük Yönetmeliğinde belirlenen, ticari miktar ve mahiyette olmayan sınırlı ulusal transit işlemlerinde kullanılabilir.

Posta Formu; Türkiye Gümrük Bölgesi içindeki transiti ise posta işlemlerine ilişkin özel hükümler çerçevesinde yürütülür.

Transit refakat belgesi, transit beyannamesinin yerine sonradan düzenlenen bağımsız bir beyan değildir. NCTS’de kabul edilip serbest bırakılan beyana ilişkin bilgileri içerir ve eşya ile birlikte varış idaresine kadar taşınır.

• Transit Rejimindeki Temel Taraflar ve Gümrük İdareleri

Rejim Hak Sahibi

Rejim hak sahibi; transit beyanında bulunan veya hesabına beyan verilen ve transit rejiminden doğan mali yükümlülükler bakımından gümrük idaresine karşı sorumlu olan kişidir. Eski kaynaklarda kullanılan “asıl sorumlu” ifadesi de bu kişiyi belirtir.

Hareket Gümrük İdaresi

Hareket gümrük idaresi, eşyanın transit rejimine alınmasına ilişkin beyanın kabul edildiği ve sevk işlemlerinin başlatıldığı gümrük idaresidir.

Bu İdare Genel Olarak:

• • Beyan ve eklerini kontrol eder.
• • Risk analizi sonucuna göre eşyayı muayene edebilir.
• • Teminatın geçerliliğini ve yeterliliğini inceler.
• • Gerekli ayniyet önlemlerini alır.
• • Varış için süre ve gerektiğinde izlenecek güzergâhı belirler.
• • Eşyayı transit rejimi altında serbest bırakır.

Varış Gümrük İdaresi

Varış gümrük idaresi, transit eşyasının rejimin sonlandırılması amacıyla eşya ve gerekli belgelerle birlikte sunulacağı idaredir.

• Varış İdaresi Genel Olarak:

• • Eşyanın süresi içinde sunulup sunulmadığını kontrol eder.
• • Mühürleri ve diğer ayniyet önlemlerini inceler.
• • Gerekli görülmesi hâlinde eşya üzerinde kontrol veya muayene yapar.
• • Varış bildirimi ve kontrol sonucunu elektronik sistem üzerinden hareket idaresine iletir.

Transit Gümrük İdaresi

Ortak transit işlemlerinde transit gümrük idaresi, taşımanın sözleşmeye taraf ülkelerin sınırlarından geçişi sırasında ilgili giriş veya çıkış işlemlerini gerçekleştiren idaredir.

• Rejim Hak Sahibinin Sorumlulukları Nelerdir?

• • Rejim hak sahibi aşağıdaki yükümlülükleri yerine getirmek zorundadır:
• • Transit beyannamesindeki bilgilerin doğruluğunu sağlamak
• • Beyanı destekleyen belgelerin gerçek ve geçerli olmasından sorumlu olmak
• • Teminat aranmayan veya teminattan vazgeçilen hâller dışında yeterli teminat sunmak
• • Eşyayı, belirlenen süre içinde ve alınan ayniyet önlemlerine uyarak varış gümrük idaresine tam ve sağlam şekilde sunmak
• • Transit rejimine ilişkin diğer mevzuat hükümlerine uymak
• • Yetkili makamların talep ettiği bilgi ve belgeleri süresinde vermek ve kontroller için gereken yardımı sağlamak
• • Transit işlemi nedeniyle gümrük yükümlülüğü doğması hâlinde ilgili vergi ve diğer kamu alacaklarını ödemek
• • Taşıyıcı veya eşyayı teslim alan kişi, eşyanın transit rejimine tabi olduğunu biliyorsa; eşyayı süresi içinde, ayniyet önlemlerini bozmadan ve gerekli belgelerle birlikte varış idaresine sunma yükümlülüğünü ayrıca taşır.
• • TIR taşımalarında TIR Karnesi sahibi, TIR Sözleşmesi ve ilgili mevzuat çerçevesindeki sorumlulukları üstlenir.

• Transit Rejiminde Teminat Neden Alınır?

Transit eşyası serbest dolaşımda bulunmadığı için taşıma sırasında doğabilecek gümrük vergileri ve diğer yükler kural olarak teminata bağlanır. Teminat, transit işleminin usulüne uygun tamamlanmaması veya eşyanın gümrük gözetiminden çıkarılması hâlinde kamu alacağını güvence altına alır.

Teminat tutarı, söz konusu transit işleminde doğabilecek gümrük yükümlülüğünü karşılayacak şekilde belirlenir. Eşyanın varış idaresine usulüne uygun sunulması ve işlemin ibra edilmesiyle teminat üzerindeki yük çözülür.

• Transit Rejiminde Teminat Türleri Nelerdir?

Bireysel Teminat

Tek bir transit işlemini güvence altına almak için verilen teminattır. Nakit, teminat mektubu veya mevzuatın kabul ettiği başka bir teminat aracı kullanılabilir.

Kapsamlı Teminat

Bir kişinin birden fazla transit işleminde kullanabildiği teminattır. Kapsamlı teminattan yararlanılması Bakanlık tarafından verilen izne ve belirlenen referans tutarın yeterli olmasına bağlıdır.

Ortak transit kapsamında verilen kapsamlı teminat kullanma izni, mevzuattaki şartlar çerçevesinde ulusal transit işlemlerinde de kullanılabilir. Ulusal transit işlemi için ayrıca kapsamlı teminat sertifikası düzenlenmesi yerine elektronik sistem ve izin kayıtları esas alınır.

• Teminattan Vazgeçme

Gerekli güvenilirlik ve mali yeterlilik şartlarını karşılayan kişiler için, izin kapsamında teminat tutarının azaltılması veya teminattan vazgeçilmesi mümkün olabilir. Bu uygulama otomatik bir muafiyet değildir; yetkilendirme koşullarının sağlanması gerekir.

• Uluslararası Sözleşme Teminatları

TIR Karnesi ile ATA Karnesinin ilgili uluslararası garanti zincirleri, sözleşmelerde öngörülen sınırlar ve koşullar içinde teminat işlevi görür. Bu belgeler kapsamındaki taşımalarda aynı yükümlülük için ayrıca ulusal transit teminatı aranması genel kural değildir.

TIR garanti üst sınırları zaman içinde ve ülke uygulamasına göre değişebildiğinden, eski kaynaklarda yer alan sabit 50.000 ABD doları tutarı güncel ve her işlem için geçerli bir rakam olarak kullanılmamalıdır.

• Elektronik Teminat Uygulaması

Transit teminatlarına ilişkin kayıt ve kontroller elektronik ortamda yürütülebilir. Özel sektör tarafından sunulan teminat ve beyan kolaylaştırma hizmetleri bulunmakla birlikte, “UND-NET” veya benzeri ticari sistemler mevzuatta başlı başına yeni bir teminat türü olarak değerlendirilmemelidir. Hukuki teminat türü ile hizmet sağlayıcının kullandığı elektronik platform birbirinden ayrılmalıdır.

• Hangi Taşımalarda Teminat Aranmaz?

Gümrük Yönetmeliğine göre aşağıdaki taşımalarda, mevzuatta belirlenen şartlar çerçevesinde teminat aranmaz:

• • Havayoluyla yapılan taşımalar
• • Boru hattıyla yapılan taşımalar
• • Denizyoluyla yapılan taşımalar
• • Gümrük Yönetmeliğinin 235’inci maddesi kapsamında basitleştirilmiş usulde yapılan demiryolu taşımaları

Demiryolu taşımalarının tamamının koşulsuz olarak teminattan muaf olduğu söylenemez. Muafiyet, basitleştirilmiş usul kapsamındaki demiryolu işlemleri için geçerlidir. Eşyanın riskli kabul edilmesi, özel mevzuata tabi olması veya farklı bir transit usulünün kullanılması hâlinde ilave şartlar gündeme gelebilir.

• Transit Rejiminde Ayniyet Önlemleri Nasıl Uygulanır?

Transit eşyasının hareket idaresinde beyan edilen eşya ile varış idaresine sunulan eşya olduğunun belirlenmesi “ayniyet” kontrolüdür.

Ulusal ve ortak transit rejimlerinde ayniyet, genel olarak gümrük mührüyle sağlanır.

Mühür;

• • Taşıma aracının veya konteynerin yük bölümüne,
• • Gerektiğinde eşya ambalajlarına,
• • Gümrük idaresinin uygun gördüğü başka noktalara
• • uygulanabilir.

Eşyanın tanımı, miktarı, cinsi, seri numarası veya diğer belirleyici özellikleri ayniyetin güvenilir biçimde tespitine yeterliyse hareket idaresi mühür kullanılmadan sevke izin verebilir. Denizyolu ve havayolu taşımalarında da gümrük idaresinin gerekli gördüğü durumlar dışında mühürleme yapılmaz.

Mühürlerin zarar görmesi, taşıma aracının değiştirilmesi, eşyanın aktarılması veya beklenmeyen bir olay yaşanması hâlinde en yakın gümrük idaresine ya da yetkili makama gecikmeden başvurulmalı ve durum resmî olarak kayıt altına alınmalıdır.

• Transit Süresi Nasıl Belirlenir?

Transit süresi hareket gümrük idaresi tarafından; taşımanın mesafesi, kullanılacak güzergâh, aracın özellikleri, yol ve mevsim koşulları ile taşımanın niteliği dikkate alınarak belirlenir.

Güncel Gümrük Genel Tebliği hükümlerine göre ulusal transit kapsamında karayoluyla yapılan taşımalarda, en uzun mesafe için uygulanabilecek azami süreler şöyledir:

• • Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül Aylarında: En Fazla 120 Saat
• • Ekim, Kasım, Aralık, Ocak, Şubat ve Mart Aylarında: En Fazla 168 Saat

Bu süreler her taşımaya otomatik olarak tanınan standart süreler değildir. Hareket idaresi, somut taşımanın özelliklerine göre daha kısa bir süre belirleyebilir. Sürenin bitişi, mümkün olduğunca normal mesai saatleri içinde olacak şekilde düzenlenir.

Özel İzin Belgesi veya Özel Yük Taşıma İzin Belgesiyle taşınan eşya için transit süresi, ilgili izin belgesindeki taşıma süresini aşmamak kaydıyla artırılabilir. Ortak transit, TIR ve diğer özel transit usullerinde ilgili sözleşme ile uygulama düzenlemeleri ayrıca dikkate alınır.

• Transit Süresi Aşılırsa Ne Olur?

Eşyanın belirlenen sürede varış idaresine sunulamaması hâlinde gecikmenin nedeni belgelenmelidir. Kaza, yol kapanması, doğal afet, aracın arızalanması veya taşıyıcının kontrolü dışında gelişen başka bir olay söz konusuysa en yakın yetkili makamdan alınan tutanak ve belgeler gümrük idaresine sunulmalıdır.

Geçerli ve kanıtlanmış bir zorlayıcı neden bulunmadan sürenin aşılması, Gümrük Kanunu’nun 241’inci maddesi kapsamında usulsüzlük cezasına yol açabilir. Ayrıca eşyanın eksik çıkması, ayniyet önlemlerinin bozulması veya eşyanın gümrük gözetiminden çıkarılması hâlinde gümrük vergileri ve olayın niteliğine göre daha ağır idari ya da adli sonuçlar doğabilir.

• Transit Taşımalarında Memur Refakati Uygulanır mı?

Memur refakati standart bir transit uygulaması değildir. Gümrük Yönetmeliği uyarınca Bakanlıkça belirlenen istisnai hâllerde, transit eşyası teminat şartına bağlı olmaksızın memur refakatiyle sevk edilebilir.

Refakat kararı; eşyanın niteliği, yasaklama veya kısıtlamalar, risk analizi, teminat durumu, güzergâh ve gümrük idaresinin imkânları dikkate alınarak yetkili idarece verilir. Bu nedenle eski kaynaklardaki belirli eşya ve taşıma grupları için her durumda memur refakati uygulanacağı yönündeki listeler güncel mevzuat kontrolü yapılmadan kullanılmamalıdır.

İthali yasak veya özel izne tabi eşyanın transitine ilişkin olarak ayrıca yetkili gümrük ve dış ticaret bölge müdürlüğünün izni ve ilgili özel mevzuat şartları aranabilir.

• Transit Rejimi Nasıl Sonlandırılır ve İbra Edilir?

Transit rejimi, eşyanın ve gerekli belgelerin belirlenen süre içinde varış gümrük idaresine sunulmasıyla sonlandırılır. Ancak rejimin sonlandırılması ile ibra edilmesi aynı aşama değildir.

Varış idaresi tarafından gönderilen elektronik mesajlar ve kontrol sonuçları hareket idaresince değerlendirilir. Eşyanın usulüne uygun taşındığının ve transit yükümlülüklerinin yerine getirildiğinin doğrulanması üzerine rejim ibra edilir. Teminatın ilgili işleme ayrılan kısmı da ibra sonrasında serbest bırakılır.

Eşyanın varış idaresine sunulmaması, kontrol sonucunun alınamaması veya beyanla fiilî durum arasında farklılık bulunması hâlinde araştırma ve tahsilat süreci başlatılabilir.

• Transit Rejimi ile Transit Ticaret Aynı Şey midir?

Transit Rejimi İle Transit Ticaret Birbirinden Farklı Kavramlardır;

• • Transit Rejimi; Eşyanın gümrük gözetimi altında bir noktadan başka bir noktaya taşınmasına ilişkin gümrük prosedürüdür.
• • Transit Ticaret; Yurt dışında veya serbest bölgede bulunan eşyanın bir ülkeden satın alınıp başka bir ülkeye satılmasına ilişkin dış ticaret işlemidir.

Bir transit ticaret işlemindeki eşya Türkiye Gümrük Bölgesinden geçiyorsa, taşımanın gümrük boyutunda transit rejimi uygulanabilir. Ancak her transit rejimi işlemi transit ticaret niteliğinde değildir.

• Transit İşleminde Dikkat Edilmesi Gereken Başlıca Noktalar

• • Kullanılacak transit usulü ve belge, eşyanın hareket ve varış noktalarına göre doğru belirlenmelidir.
• • NCTS beyanındaki gönderici, alıcı, taşıma aracı, eşya, belge ve teminat bilgileri birbiriyle uyumlu olmalıdır.
• • Transit beyanı destekleyen ticari ve taşıma belgeleri eksiksiz hazırlanmalıdır.
• • Teminatın geçerli, yeterli ve ilgili işleme tanımlı olduğu sevkten önce kontrol edilmelidir.
• • Hareket idaresinin belirlediği süre ve güzergâha uyulmalıdır.
• • Mühürler ve diğer ayniyet önlemleri korunmalıdır.
• • Kaza, arıza, aktarma, mühür hasarı veya gecikme en yakın yetkili makama derhâl bildirilmelidir.
• • Eşya ve transit refakat belgesi varış idaresine birlikte sunulmalıdır.
• • Varış ve kontrol mesajlarının tamamlandığı, transit işleminin ibra edildiği takip edilmelidir.

Bilgilendirme Notu; Bu içerik, AB Global Akademi kapsamında dış ticaret çalışanları ve öğrenciler için genel eğitim amacıyla hazırlanmıştır. Belirli bir taşıma veya gümrük işlemi için bağlayıcı hukuki görüş niteliğinde değildir. TIR güzergâhı planlanırken ilgili ülkelerin güncel uygulamaları, garanti durumu, gümrük idareleri ve özel izin şartları ayrıca kontrol edilmelidir.